Matka Teresa z Kalkuty – życiorys, działalność, kanonizacja

Chcesz poznać życiorys Matki Teresy z Kalkuty bez pomijania ani heroizmu, ani kontrowersji? Z tego artykułu dowiesz się, kim była Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, jak powstały Misjonarki Miłości, jak przebiegała jej kanonizacja i skąd wzięły się zarzuty wobec jej dzieła. Zobaczysz też, na jakich faktach i datach opiera się dzisiejszy wizerunek świętej Kościoła katolickiego.

Kim była matka teresa – krótki życiorys i misja

Matka Teresa z Kalkuty, bo tak ją zapamiętano, urodziła się jako Anjezë Gonxhe Bojaxhiu w rodzinie albańskiej w Skopje, a zmarła 5 września 1997 roku w Kalkucie, kończąc życie naznaczone skrajnym ubóstwem i ogromnym rozgłosem. Jako katolicka zakonnica najpierw w Zgromadzeniu Sióstr Loretanek, a potem jako założycielka Misjonarek Miłości, uczyniła swoim celem służbę „najbiedniejszym z biednych”. Droga tej kobiety prowadzi z Bałkanów (Skopje, rodzina ze Szkodry w Albanii) na ulice Indii, gdzie w Kalkucie stworzyła światowe centrum pomocy ubogim i dzieło wpisane w misję Kościoła katolickiego.

1910 – Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, urodzona 26 sierpnia 1910 r. w Skopje (ówczesne Imperium Osmańskie, dziś Macedonia Północna) w rodzinie albańskiej.
Maria Teresa od Dzieciątka Jezus – imię zakonne przyjęte 12 października 1928 r. w Rathfarnham koło Dublina po wstąpieniu do Sióstr Loretanek.
5 września 1997 – śmierć w Kalkucie w Indiach, po długich zmaganiach z chorobami serca i malarią; pogrzeb o charakterze państwowym.
1950 – założenie Misjonarek Miłości w Kalkucie, zgromadzenie zatwierdzone przez papieża Piusa XII jako instytut diecezjalny.
1979 – Pokojowa Nagroda Nobla za służbę ubogim i chorym, połączona z przekazaniem nagrody pieniężnej na rzecz dzieł charytatywnych.
4 września 2016 – kanonizacja przez papieża Franciszka na placu św. Piotra w Rzymie jako świętej Kościoła katolickiego.
1965 – prawo papieskie nadane Misjonarkom Miłości przez papieża Pawła VI, otwierające drogę do ekspansji na cały świat.
1997 – dziedzictwo: ok. 610 misji w 123–127 krajach, kilka tysięcy sióstr, braci i szeroka sieć współpracowników świeckich.

Dzieciństwo i młodość – rodzina, wychowanie i zdrowie

Mała Gonxhe dorastała w Skopje w środowisku albańskiej mniejszości katolickiej, gdzie język rodzinny, tradycje z Albanii i parafia tworzyły silnie spójną całość. Dom Bojaxhiu był jednocześnie religijny i bardzo otwarty – zasiadali w nim przy jednym stole zarówno duchowni, jak i ubodzy proszący o pomoc. Takie połączenie modlitwy, pracy i concretej troski o biednych zaszczepiło w Agnieszce przekonanie, że miłość chrześcijańska musi mieć wymiar czynny. Od dziecka uczyła się też, że ofiarność jest stylem życia, a nie dodatkiem do pobożności, co w prosty sposób przełożyło się później na jej wybór drogi zakonnej i misyjnej.

Rodzice i wpływ wartości chrześcijańskich

Ojciec Matki Teresy, w źródłach opisywany jako Kole / Nikollë / Mikoiaj Bojaxhiu, był kupcem i przedsiębiorcą budowlanym, a zarazem aktywnym uczestnikiem albańskiego życia społeczno‑politycznego w regionie. Handlował w całej Europie, zasiadał w radzie miejskiej Skopje, wspierał teatr, sztuki piękne oraz miejscowy Kościół katolicki, a jego dom był otwarty dla gości – od biskupa po najuboższych. Słynne wychowawcze zdanie ojca: „nie bierzcie do ust nawet kęsa, jeśli wcześniej nie podzielicie się z innymi” stało się dla córki prostą regułą życia. Matka, Drane Bojaxhiu, utrzymywała rodzinę krawiectwem i haftem, jednocześnie dzieląc zarobek z uboższymi, odwiedzając chorych i opiekując się samotnymi. Wieczorami rodzina gromadziła się na wspólnej modlitwie, a częsta obecność w parafii i śpiew w chórze przy kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa wprowadzały dzieci w normalny rytm sakramentów i życia liturgicznego.

Edukacja, talenty i pierwsze doświadczenia misyjne

Dziecko, które później świat poznał jako Matkę Teresę, zaczynało naukę w szkole przyklasztornej, uczonej przez siostry, a dopiero później przeszło do szkoły państwowej, gdzie zetknęło się z szerszym środowiskiem. Agnieszka miała wyraźne uzdolnienia muzyczne: grała na mandolinie, śpiewała w parafialnym chórze, chętnie organizowała przedstawienia i różne akcje. Lubiła także pisać, a dwa jej felietony ukazały się w lokalnej prasie, co rozbudziło w niej marzenia o karierze literackiej lub muzycznej. W tym samym czasie, dzięki jezuitom głoszącym kazania misyjne i czytającym listy z Indii, zaczęła poznawać realia pracy w archidiecezji kalkuckiej; duchowym przewodnikiem stał się jezuita ojciec Jambrekowic. To właśnie w wieku 12 lat po raz pierwszy wyraziła pragnienie, by „całkowicie należeć do Boga” i zostać misjonarką.

Utrata ojca, relacje rodzinne i kontakty z rodziną po wyjeździe

W 1919 roku zmarł nagle ojciec Agnieszki, mający zaledwie 45 lat, a dziewczynka miała wtedy 9 lat. W Skopje szybko pojawiły się pogłoski o możliwym otruciu związanym z jego zaangażowaniem politycznym na rzecz niepodległej Albanii, co pozostawiło rodzinę nie tylko w żałobie, ale i w trudnej sytuacji finansowej. Matka Drane, pomagana przez 15‑letnią córkę Agę, podjęła intensywną pracę jako krawcowa, nadal jednak przyjmowała pod dach ubogich, pokazując dzieciom, że dobroczynność nie zależy od stanu konta. Gdy Agnieszka w 1928 roku wyjechała z domu, by wstąpić do zakonu, rodzina została rozdzielona na dziesięciolecia: brat Lazer wyemigrował z żoną i córką do Włoch, a matka i siostra Aga po II wojnie światowej znalazły się w Tiranie pod reżimem komunistycznym. W 1970 roku Matka Teresa otrzymała dramatyczny list siostry o chorobie matki i ciężkiej sytuacji, podjęła więc starania w ambasadzie albańskiej w Rzymie o pozwolenie wyjazdu, lecz władze odmówiły wiz. W 1972 roku dotarła do Kalkuty wiadomość o śmierci Drane, siostra zmarła rok później, a brat Lazer w 1981 roku we Włoszech – do tego czasu kontakty z rodziną były sporadyczne i nadzorowane przez władze.

Droga zakonna i powołanie – loretanki, praca w kalkucie i powołanie w powołaniu

W wieku niespełna 18 lat Agnieszka złożyła prośbę o przyjęcie do Zgromadzenia Sióstr Loretanek, prowadzonych przez Instytut Błogosławionej Dziewicy Maryi, które zajmowało się edukacją dziewcząt w Indiach. 26 września 1928 roku wyjechała pociągiem do Rathfarnham pod Dublinem, gdzie w opactwie Instytutu odbyła postulat i uczyła się angielskiego, który stał się jej podstawowym językiem na całe życie. 12 października 1928 r. w Rathfarnham (Irlandia) – wg biografii Navina Chawli – otrzymała habit i imię Maria Teresa od Dzieciątka Jezus, na cześć św. Teresy z Lisieux. 1 grudnia 1928 r. w Liverpoolu / na pokładzie statku do Indii wyruszyła w rejs do kolonialnych wtedy Indii, a 6 stycznia 1929 r. w Kalkucie dotarła na miejsce. 23 maja 1929 r. w Darjeeling rozpoczęła nowicjat, natomiast 24 maja 1931 r. w Kalkucie złożyła pierwsze śluby czasowe, po czym została nauczycielką geografii i historii w szkole loretanek w dzielnicy Entally.

W kolejnych latach, szczególnie podczas wielkiego głodu w Bengalu w 1943 r., pracowała jako nauczycielka i później dyrektorka szkoły, a jednocześnie obserwowała z bliska nędzę obozów uchodźców, szpitali polowych i tłumów szukających schronienia. 24 maja 1937 r. w Kalkucie złożyła śluby wieczyste, potwierdzając zobowiązanie do czystości, ubóstwa i posłuszeństwa aż do śmierci. W czasie II wojny światowej szkoła służyła m.in. jako szpital dla rannych, a loretanki zajmowały się opieką nad chorymi, co dla Teresy było praktyczną szkołą pracy z cierpieniem. W 1946 roku po okresie skrajnego wyczerpania i zachorowaniu na gruźlicę wysłano ją na rekonwalescencję do Darjeeling u podnóża Himalajów, co stało się tłem jednego z najważniejszych momentów jej życia.

10 września 1946 roku, w pociągu jadącym z Kalkuty do Darjeeling, przeżyła doświadczenie, które nazwała później „powołaniem w powołaniu” – wewnętrzne, natarczywe wezwanie Jezusa, by opuścić klasztor loretanek i zamieszkać wśród najuboższych na ulicach Kalkuty. W zapiskach duchowych pisała, że usłyszała żądanie, by „założyć nowe zgromadzenie, pracujące w duchu ubóstwa i radości dla najbiedniejszych z biednych”, przy zachowaniu dotychczasowych ślubów. Początkowo arcybiskup Kalkuty, Ferdinand Périer, odrzucił jej prośbę o wyjście z zakonu, uznając, że jeśli jest to dzieło Boga, musi przetrwać próbę czasu i posłuszeństwa. Przeniesiono ją do Asansol, gdzie uczyła, przygotowywała dzieci do sakramentów i pracowała w ogrodzie, po kilku miesiącach jednak wróciła do Kalkuty. W styczniu 1948 roku arcybiskup zezwolił jej na wystąpienie o indult do Rzymu, a 12 kwietnia 1948 r. w Rzymie – wg dokumentów Kongregacji ds. Rozkrzewiania Wiary – wydano dekret o rocznej eksklaustracji, pozwalający jej żyć poza klasztorem, formalnie pozostając loretanką.

Latem 1948 roku Maria Teresa przygotowywała się praktycznie do życia wśród ubogich: w Patnie, przy szpitalu Świętej Rodziny, odbyła krótki kurs pielęgniarski, ucząc się podstawowej opieki medycznej, opatrywania ran i higieny w warunkach ubogich dzielnic. W tym czasie na bazarze w Kalkucie kupiła trzy białe sari z niebieską obwódką – skromne, bawełniane stroje, które stały się później znakiem rozpoznawczym Misjonarek Miłości. 16 sierpnia 1948 r. w Kalkucie po raz pierwszy założyła sari zamiast habitu i w ciszy opuściła klasztor, rozpoczynając samotną pracę w slumsach Motijhil, początkowo mieszkając w małym pokoiku u Małych Sióstr Ubogich.

Przy odtwarzaniu etapów formacji Matki Teresy biografowie – m.in. Navin Chawla i Kathryn Spink – podają pełne daty i miejsca ważnych wydarzeń (dzień / miesiąc / rok oraz lokalizacja), a tam, gdzie różne publikacje różnią się np. co do daty urodzenia czy chrztu, zaznaczają to w przypisach w formie „wg źródła X”. Dzięki temu czytelnik widzi, na czym opiera się przyjęta chronologia.

Założenie misjonarek miłości i działalność – reguła, domy i główne programy

Pierwsze miesiące po wyjściu z loretanek Teresa spędziła na pracy w slumsach: uczyła dzieci alfabetu, pisząc patykiem po ziemi, myła je, odwiedzała chorych w lepiankach, wynajęła dwie rudery – jedną na prowizoryczną szkołę, drugą jako schronienie dla chorych i konających. W marcu 1949 roku dołączyły do niej pierwsze współpracownice, głównie dawne uczennice, i powstała wspólnota „pobożnych kobiet mieszkających razem”, która czekała na formalne zatwierdzenie. W latach 1948–1949 Matka Teresa napisała pierwszą Regułę, korzystając z doświadczeń loretanek i duchowości jezuickiej, łącząc modlitwę z intensywną pracą na ulicach. 7 października 1950 r. w Kalkucie papież Pius XII zatwierdził zgromadzenie jako diecezjalne pod nazwą Misjonarki Miłości, z jasno określonym celem: wyszukiwanie i służba najbiedniejszym, chorym, opuszczonym, umierającym, a także nauczanie wiary i towarzyszenie im aż do śmierci. W 1953 roku siostry przeniosły się do domu przy Lower Circular Road 54A w Kalkucie, który stał się „motherhouse” – domem macierzystym i centrum kierowania rosnącym zgromadzeniem.

Reguła życia, ubóstwo i zasady funkcjonowania zgromadzenia

Mówiąc o Misjonarkach Miłości, warto zobaczyć, jak bardzo konkretne były ich zasady życia i materialnego wyposażenia. Siostry składały trzy klasyczne śluby zakonne – ubóstwa, czystości i posłuszeństwa – oraz specjalny ślub służby „najbiedniejszym z biednych”, który miał wymiar praktyczny, a nie tylko deklaratywny. Życie wspólnoty było zorganizowane prosto, by siostry były jak najbardziej podobne do osób, którym służą, także pod względem warunków życia, pożywienia i ubioru. Taki radykalizm budził podziw, ale stał się też później jednym z punktów spornych dla krytyków, gdy oceniali jakość opieki medycznej w domach zgromadzenia.

Standardowy strój siostry to białe sari z niebieskim paskiem, prosta bielizna, para sandałów, mały krzyż przypinany na lewym ramieniu oraz różaniec w kieszeni lub przy pasku.
W zakresie wyposażenia osobistego każda miała mieć tylko to, co naprawdę potrzebne: parasol na porę monsunową, metalowe wiadro do prania i mycia, cienki siennik jako łóżko, podstawowe przybory higieniczne.
Siostrom nie wolno było przyjmować przedmiotów uznawanych za luksusowe: dywanów, pralek, drogich mebli; ofiarowane im rzeczy ponad podstawowy standard przeznaczano dla ubogich lub innych placówek.
Istniała zasada, że Misjonarka Miłości może przyjąć u kogoś co najwyżej szklankę wody; dopiero z czasem wprowadzono wyjątki, dopuszczając posiłek podczas spotkań z duchownymi czy w domach rodzinnych sióstr.
Domy zgromadzenia miały być proste i maksymalnie funkcjonalne, a wszelkie nadwyżki finansowe kierowano na nowe dzieła, remonty najuboższych domów czy zakup leków i żywności.

W 1953 roku w katedrze w Kalkucie odbyły się pierwsze śluby sióstr Misjonarek Miłości, a Matka Teresa odnowiła swoje śluby wieczyste już jako założycielka nowej rodziny zakonnej. W kolejnych dekadach reguła wymagała korekt dostosowujących praktykę do różnych kultur i przepisów sanitarnych, lecz rdzeń – radykalne ubóstwo i pierwszeństwo najuboższych – pozostał niezmieniony, co miało zarówno swoich gorących zwolenników, jak i zagorzałych krytyków.

Główne placówki i programy – domy dla umierających, trędowatych i sierocińce

Rozwój zgromadzenia szedł w parze z tworzeniem nowych typów placówek, odpowiadających na najbardziej widoczne potrzeby mieszkańców Kalkuty i innych regionów. Pierwsze domy powstawały z minimalnych środków, często w budynkach przekazanych przez władze miejskie, świątyniach nieużywanych do kultu lub starych domach wymagających remontu. Poniżej kilka najważniejszych przykładów takich dzieł, które do dziś są kojarzone z imieniem Matki Teresy:

Dom dla Umierających – Kalighat / Nirmal Hridaj (1952, Kalkuta) – hospicjum w dawnej świątyni hinduistycznej, nazwane „Domem Czystego (Niepokalanego) Serca”, gdzie ludzie znalezieni na ulicy mogli otrzymać podstawową pomoc medyczną i umrzeć w godności; powstało w 1952 r. dzięki zgodzie władz miasta.
Sishu Bharan / Nirmala Shishu Bhavan (lata 50., Kalkuta) – domy dla dzieci opuszczonych i sierot, do których trafiały niemowlęta porzucane na ulicy lub przynoszone przez rodziców; celem było zapewnienie opieki, edukacji i – jeśli to możliwe – adopcji bądź powrotu do rodzin.
Przychodnie i miasta dla trędowatych – Titlagarh (1959, Indie) – w marcu 1959 r. w Titlagarh powstała przychodnia dla trędowatych, a następnie rozwijano tzw. objazdowe przychodnie; chorych uczono prostych zawodów, a w osadzie Sanri Nagar / Shanti Nagar – „Miasto Pokoju” mogli żyć z rodzinami zamiast w izolacji.
Ośrodki dla osób z HIV/AIDS – „Dar Miłości” (1985, Nowy Jork) – w połowie lat 80. otwarto w Nowym Jorku dom dla mężczyzn chorych na AIDS, określanego przez Matkę Teresę jako „trąd Zachodu”; był to jeden z pierwszych takich ośrodków prowadzonych przez zgromadzenie poza Indiami.
Mobilne przychodnie i programy reintegracji zawodowej – siostry tworzyły zespoły docierające do slumsów i wiosek, prowadziły edukację higieniczną, szczepienia i przyuczanie do pracy, by chorzy, zwłaszcza trędowaci, mogli wrócić do prostych zajęć zarobkowych.

Struktura tych placówek była prosta: niewielki zespół sióstr, wsparcie współpracowników świeckich i lekarzy‑wolontariuszy oraz minimalne wyposażenie, które w warunkach Indii pozwalało działać szybko, ale w krajach Zachodu budziło pytania o standard opieki medycznej i stosowanie aktualnej wiedzy klinicznej.

Ekspansja i statystyki działalności do końca życia matki teresy

Przez pierwszy okres Misjonarki Miłości działały tylko w archidiecezji kalkuckiej, ale sytuacja zmieniła się radykalnie po nadaniu zgromadzeniu praw papieskich w 1965 r. przez papieża Pawła VI. To pozwoliło zakładać domy na całym świecie i wysyłać siostry tam, gdzie biskupi prosili o pomoc w najbiedniejszych dzielnicach. Pierwszy dom poza Indiami powstał w Wenezueli w lipcu 1965 r., potem w 1968 r. w Rzymie, w dzielnicy ubogich imigrantów z Sycylii i Sardynii, a w tym samym roku w Afryce (Tanzania) i Australii. W 1970 r. otwarto domy w Jerozolimie i Londynie, co związało dzieło Matki Teresy z Ziemią Świętą i wielkimi miastami Zachodu. W latach 1990–1991 pojawiły się placówki w krajach postkomunistycznych: w Rumunii, Czechosłowacji, w kilku miastach ZSRR (Moskwa, Armenia, Gruzja) oraz w ojczystej Albanii w 1991 r., co Matka Teresa traktowała jako symboliczny powrót do korzeni po dekadach komunizmu. W tym samym czasie rozwijały się gałęzie męskie – Zgromadzenie Braci Misjonarzy Miłości (1963), Bracia Kontemplacyjni oraz Zgromadzenie Ojców Misjonarzy Miłości (1984, z ks. Josephem Langfordem) – oraz ruchy świeckie współpracujące z misjonarkami.

1979 – wg danych zgromadzenia: 158 placówek, ok. 1187 sióstr po ślubach, 411 nowicjuszek i 120 postulantek – liczby obejmują domy, przychodnie, hospicja i sierocińce (dane cytowane m.in. przez Kathryn Spink).
1989 – wg statystyk zgromadzenia: 3068 sióstr po ślubach, 454 nowicjuszki i 140 kandydatek, ponad 400 domów w ponad 90 krajach – dane przytaczane przez Navina Chawlę.
1990 – w dokumentach współpracowników: ok. 3 000 000 osób świeckich zrzeszonych w ruchach takich jak Międzynarodowe Stowarzyszenie Współpracowników Matki Teresy, Współpracownicy Medyczni, Współpracownicy Chorzy i Cierpiący.
1996 – wg raportów zgromadzenia: 517 misji w ponad 100 krajach, obejmujących hospicja, domy dziecka, przychodnie, jadłodajnie i programy wsparcia rodzin.
1997 – w chwili śmierci Matki Teresy: ok. 610 domów w 123–127 krajach, kilka tysięcy sióstr i braci oraz liczne grono kapłańskich i świeckich współpracowników – liczby podawane przez różne źródła (m.in. Vatican News Service, biografie Chawli i Spink), dlatego przy cytowaniu statystyk konieczne jest podanie konkretnego roku i autora.

Przy omawianiu tych danych zawsze warto wskazać konkretne źródło i rok zestawienia, bo autorzy akademiccy i watykańskie dokumenty niekiedy różnią się w sposobie liczenia „placówek” (osobno domy formacyjne, hospicja, przychodnie i punkty żywnościowe).

Jak przebiegała kanonizacja – terminy, cuda i dokumentacja?

Proces wyniesienia Matki Teresy na ołtarze rozpoczął się stosunkowo szybko po jej śmierci w 1997 roku, gdy Stolica Apostolska zgodziła się na skrócenie standardowego pięcioletniego okresu oczekiwania. Na czele procesu stanął postulator ks. Brian Kolodiejchuk, który zebrał dokumentację z całego świata: świadectwa sióstr, współpracowników, a także krytyków, oraz obszerne archiwum listów i notatek duchowych samej Matki Teresy. Pierwszy cud za jej wstawiennictwem – przypadek Moniki Besry z Indii – został uznany w 2002 r. przez Kongregację Spraw Kanonizacyjnych, co otworzyło drogę do beatyfikacji. 19 października 2003 r. w Rzymie papież Jan Paweł II ogłosił ją błogosławioną, wskazując na jej życie modlitwy i służby jako wzór miłości czynnej. Drugi cud, dotyczący uzdrowienia mężczyzny z wirusowym zapaleniem mózgu w Brazylii w 2008 r., został zatwierdzony przez papieża Franciszka 17 grudnia 2015 r. w Watykanie, po pozytywnej opinii komisji lekarskiej i teologicznej. 15 marca 2016 r. podczas konsystorza ogłoszono datę kanonizacji, a 4 września 2016 r. na placu św. Piotra Matka Teresa z Kalkuty została wpisana w poczet świętych Kościoła katolickiego. W całym procesie analizowano nie tylko cuda, ale też zarzuty dotyczące stylu prowadzenia dzieł, finansów i jakości opieki, by stwierdzić, że nie ma przeszkód do uznania heroiczności cnót.

Cud 1 – uzdrowienie Moniki Besry (Indie, 1998 / uznany 2002) – wiejska kobieta z Zachodniego Bengalu miała guz jamy brzusznej opisany jako zmiana związana z gruźlicą; po modlitwie sióstr i nałożeniu medalika Matki Teresy miało dojść do nagłego ustąpienia objawów; część lekarzy, m.in. dr Ranjan Mustafi, twierdziła, że poprawa była efektem długotrwałego leczenia farmakologicznego i że nie ma podstaw, by mówić o cudzie; wątpliwości dotyczyły interpretacji sonogramów, przebiegu terapii i presji otoczenia na placówkę medyczną.
Cud 2 – uzdrowienie mężczyzny z wirusowym zapaleniem mózgu (Brazylia, 2008 / uznany 2015) – 35‑letni mężczyzna miał ostre wirusowe zapalenie mózgu z ciężkim stanem neurologicznym; według dokumentacji medycznej i zeznań lekarzy poprawa nastąpiła nagle, w sposób niewytłumaczalny naukowo, w kontekście modlitw za wstawiennictwem Matki Teresy; przypadek analizowano w Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych i zatwierdzono jako cud wymagany do kanonizacji.
Badanie zarzutów i udział krytyków – w trakcie procesu watykańskie komisje zapoznały się z głównymi publikacjami krytycznymi, przesłuchano m.in. Christophera Hitchensa (świadek „adversus beatificationem”), który wskazywał na rzekome nadużycia finansowe i złe standardy medyczne; ostatecznie Kongregacja uznała, że zarzuty te nie podważają heroiczności cnót Matki Teresy.

Przy opisie uznanych cudów w dokumentach procesu kanonizacyjnego zawsze pojawiają się: imię i nazwisko chorego, rok zdarzenia, pełna diagnoza medyczna, odwołania do dokumentacji (sonogramy, wyniki badań, zapisy ordynacji lekowej), a także wskazanie, które elementy budziły zastrzeżenia części lekarzy i jaką opinię wydały komisje powołane przez Watykan.

Kontrowersje i krytyka – zarzuty dotyczące opieki, finansów i praktyk misyjnych

Postać Matki Teresy, mimo ogromnego uznania – Pokojowa Nagroda Nobla, order Bharat Ratna, liczne odznaczenia jak Order Padma Shri, Order Zasługi Wspólnoty Narodów, nagroda Ramona Magsaysaya, Pacem In Terris czy Nagroda Balzana – wywołała też ostrą krytykę. Zarzuty dotyczyły kilku obszarów: jakości opieki medycznej w domach dla umierających i chorych, teologii cierpienia i rozumienia ubóstwa, przejrzystości finansów i sposobu użycia darowizn, przyjmowania pieniędzy od kontrowersyjnych darczyńców, a także praktyk misyjnych wobec konających, w tym chrzczenia ich bez pełnej świadomości. Głos zabierali publicyści tacy jak Christopher Hitchens, naukowcy z Uniwersytetu w Montrealu, lekarze opisujący swoje wizyty w domach zgromadzenia oraz redakcje pism medycznych The Lancet i BMJ. Z kolei obrony podejmowali się m.in. biografowie Navin Chawla, Kathryn Spink, publicysta David Scott oraz watykańscy urzędnicy odpowiedzialni za proces kanonizacyjny. W efekcie wokół Matki Teresy ukształtował się spór, który trwa także po jej kanonizacji.

Jakość opieki medycznej (lata 80. i 90., The Lancet, BMJ) – lekarze odwiedzający domy w Kalkucie, m.in. dr Robin Fox, wskazywali na wielokrotne używanie igieł, brak systematycznych diagnoz, prowizoryczne warunki sanitarne i stosowanie jedynie podstawowych leków przeciwbólowych; artykuły w „The Lancet” i „British Medical Journal” z lat 80. i 90. podnosiły, że standard opieki odbiega od zachodnich norm paliatywnych.
Cierpienie i teologia ubóstwa (lata 90., publikacje krytyków) – krytycy przywoływali wypowiedzi Matki Teresy o „pięknie cierpienia” i jego wartości duchowej, uznając, że mogło to prowadzić do świadomego ograniczania leczenia bólu; teksty w „Alberta Report” czy eseje Christophera Hitchensa (1995, „The Missionary Position”) stawiały pytania, czy duchowa interpretacja cierpienia nie przesłaniała obowiązku maksymalnej ulgi w bólu.
Finanse i wydatkowanie darowizn (2013, Larivée / Sénéchal / Chénard) – badacze z Uniwersytetu w Montrealu (Serge Larivée, Carole Sénéchal, Geneviève Chénard) w artykule z 2013 r. sugerowali, że tylko niewielka część środków trafiała bezpośrednio na poprawę warunków w domach, a pozostałe środki przeznaczano na budowę nowych placówek lub transferowano do Watykanu; zarzucano brak przejrzystej dokumentacji.
Darczyńcy budzący sprzeciw (lata 80. i 90.) – publicyści wskazywali na przyjmowanie darów od rodziny François Duvaliera na Haiti czy od finansisty Charlesa Keatinga, zamieszanego w „skandal Keating Five”; w 90. latach prokurator Paul Turley apelował o zwrot środków ofiarom nadużyć Keatinga, nie otrzymując odpowiedzi.
Nawracanie i chrzest umierających (świadectwa z lat 70.–90.) – byli współpracownicy, jak Susan Shields, opisywali praktykę pytania umierających, czy chcą „bilet do nieba”, a po odpowiedzi twierdzącej – symbolicznego chrztu, co w oczach krytyków stawiało pytanie o świadomość i zgodę chorego; pojawiały się też zarzuty o „ukryte chrzczenie” wbrew deklarowanej religii.

W odpowiedzi na te zarzuty obrońcy Matki Teresy podkreślali różnice kontekstu prawnego i ekonomicznego między Indiami a Zachodem, ograniczony dostęp do silnych opioidów w Indiach czy fakt, że domy dla umierających miały charakter przytułków oferujących minimum opieki tam, gdzie wcześniej nie było nic. Wskazywali również, że Kościół w procesie kanonizacyjnym przeanalizował publikacje krytyczne, w tym książkę Hitchensa, i nie znalazł w nich podstaw do odrzucenia sprawy świętości.

Navin Chawla w oficjalnej biografii (1992) przywołuje dane pokazujące spadek śmiertelności z prawie 100% w pierwszych latach działania Nirmal Hridaj do około 1/6 w latach 90., przypisując to poprawie opieki medycznej i żywienia. Kathryn Spink w książce „Matka Teresa” (wydania z lat 80. i 90.) cytuje statystyki: do 1984 r. w domach kalkuckich przyjęto ponad 13 tysięcy chorych, z czego ponad 8 tysięcy wypisano po poprawie stanu zdrowia. Z kolei raport naukowców z Montrealu (2013) interpretowała jako jednostronny przegląd, pomijający konkretne dane o dystrybucji żywności, leków i liczbie pacjentów; podobne stanowisko zajmował publicysta David Scott, który podkreślał, że sensem dzieła Matki Teresy nie było systemowe rozwiązanie problemu ubóstwa, lecz osobista służba osobom odrzuconym. Watykańska Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych w dokumentach z 2002 i 2015 roku odnotowała istnienie krytyki, ale stwierdziła, że nie podważa ona wiarygodności świadectw heroicznej miłości Matki Teresy.

Przy analizie sporu wokół Matki Teresy przewijają się nazwiska kluczowych postaci badających jej życie i dzieło. Christopher Hitchens (książka „The Missionary Position”, 1995 – „zarzut”) ostro krytykował standard opieki i motywacje zgromadzenia. Serge Larivée, Carole Sénéchal i Geneviève Chénard (Uniwersytet w Montrealu, artykuł 2013 – „zarzut”) analizowali dokumenty i felietony, sugerując niską jakość medyczną i wątpliwą przejrzystość finansów. Z drugiej strony Navin Chawla (biografia 1992 – „obrona”) oraz Kathryn Spink (liczne wydania od lat 80. – „obrona”) przedstawiali dane o liczbie przyjętych i wyleczonych oraz o rozwoju zgromadzenia. David Scott (publicystyka – „obrona”) podkreślał wymiar duchowy dzieła. W dyskusję włączały się też redakcje The Lancet i BMJ (artykuły od lat 80. – „zarzut”), natomiast od strony kościelnej głos zabierał postulator procesu ks. Brian Kolodiejchuk (publikacja „Come Be My Light”, 2007 – „obrona”), porządkując dokumenty duchowe Matki Teresy i pokazując jej zmagania wewnętrzne bez przemilczania trudniejszych kwestii.